سنگلج؛ محله‌ای که فقط نامش از تهران قدیم باقی مانده

سنگلج، در منطقه‌ی ۱۲ شهرداری و در مرکز تهران قدیم، یکی از محله‌های تاریخی پایتخت است. محدوده‌ی تاریخی آن از شمال به خیابان سپه (امام خمینی امروز)، از غرب به خیابان شاهپور (وحدت اسلامی)، از جنوب به خیابان مولوی و از شرق به خیابان خیام محدود می‌شد — پهنه‌ای که امروز پارک شهر، محله‌ی چاله‌حصار و بخشی از بیمارستان رازی را در بر می‌گیرد.

از حصار شاه‌تهماسبی تا باغ‌های قاجاری

سنگلج در دوره‌ی صفوی و با ساخت حصار و دروازه‌های شاه‌تهماسب، به بخشی از شهر محصور تهران تبدیل شد. در دوره‌ی قاجار، محله ترکیبی از خانه‌ها، باغ‌ها، قنات‌ها و فضاهای باز بود که آب در زندگی روزمره‌اش نقش محوری داشت؛ با گسترش تهران در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه، سنگلج از حاشیه به مرکز شهر پیوست.

گذرها، بازارچه و حمام‌های محله

گذرهایی چون گذر تقی‌خان، گذر شریف‌الدوله، گذر مستوفی‌الممالک و گذر قلی، شبکه‌ی رفت‌وآمد محله را شکل می‌دادند. بازارچه‌ی قوام‌الدوله، مرکز داد‌وستد روزمره بود، و تکیه‌ی قورخانه‌ی کهنه، محل برگزاری مراسم مذهبی و اجتماعی محله به‌شمار می‌رفت. حمام‌های عمومی بزرگ محله نیز، فراتر از کارکرد بهداشتی، نقطه‌ی تجمع اجتماعی اهالی بودند.

تسطیح برای پارک شهر

بزرگ‌ترین نقطه‌ی عطف در فروپاشی بافت قدیم سنگلج، احداث پارک شهر در ۲۵ اسفند ۱۳۲۹ بود؛ این زمین‌ها قرار بود برای پرداخت بدهی‌های شهرداری فروخته شوند، اما در نشستی با حضور شاه و نخست‌وزیر وقت، تصمیم بر تبدیل آن‌ها به پارک گرفته شد و بخش بزرگی از اراضی شمالی سنگلج برای این کار تسطیح شد. خیابان‌کشی‌های بعدی نیز باغ‌ها و قنات‌های باقی‌مانده را به‌تدریج از میان برد.

امروز سنگلج

به گفته‌ی حمید حیدری، از اهالی قدیمی محله، اگرچه بسیاری از عناصر کالبدی سنگلج قدیم امروز باقی نمانده‌اند، نام محله همچنان در جغرافیای تهران زنده است. سنگلج، در کنار این، نمونه‌ای است از همان مسیری که بسیاری از محله‌های قدیمی تهران طی کرده‌اند: از حاشیه‌ی شهر تا مرکز آن، در طول گسترش یک کلان‌شهر.

جمع‌بندی

سنگلج، بیش از آنکه امروز مقصدی برای خرید ملک باشد، یادآور این نکته است که تهران قدیم، پیش از هر برنامه‌ی مدرن شهرسازی، خودش موزاییکی زنده از محله‌های متمایز بود — موزاییکی که پارک شهر، تنها یکی از ردپاهای فیزیکی باقی‌مانده از آن است.